وایتکس و مایع سفید کننده ، نام های رایج خانگی آب ژاول

مقدمه

وایتکس یا سفید کننده مایع همان ترکیب شیمیایی قوی به نام سدیم هیپوکلریت است که در خانه ها برای ضد عفونی و از بین بردن لکه ها به کار می رود. این محلول کم رنگ مایل به زرد بوی تند کلر دارد و در نابود کردن باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها روی سطوح و پارچه ها بسیار موثر است. سفید کننده های خانگی معمولاً حدود ۵٪ سدیم هیپوکلریت در آب به همراه مقدار کمی سدیم هیدروکسید برای پایدار نگه داشتن محلول دارند. محلول های سفید کننده برای چندین دهه جزو اصلی نظافت خانه بوده است و دلیل آن توانایی سفید کردن لباس ها، بهداشتی کردن آشپزخانه و سرویس بهداشتی و از بین بردن بوی نامطبوع می باشد. با این حال، مانند هر ماده پاک کننده شیمیایی قوی دیگر باید به درستی استفاده شود تا ایمنی افراد و سطوح تضمین گردد. در واقع هیپوکلریت سدیم به عنوان نام علمی آب ژاول شناخته می شود و همین ترکیب فعال نقش اصلی را در خاصیت ضدعفونی‌ کنندگی و سفیدکنندگی وایتکس ایفا می کند.

ترکیب شیمیایی و خواص سدیم هیپوکلریت

سدیم هیپوکلریت با فرمول شیمیایی NaOCl یک نمک معدنی متشکل از عناصر سدیم، اکسیژن و کلر است. این ترکیب در حالت خالص می تواند به صورت بلورهای سبز مایل به زرد جدا شود، اما معمولاً به شکل محلول در آب (همان وایتکس مایع) یافت می شود. محلول سفید کننده خانگی معمولی حدود ۳ تا ۸ درصد وزنی سدیم هیپوکلریت دارد که به آن بوی محسوس شبیه کلر می دهد. این ماده یک اکسید کننده قوی است و به طور طبیعی خاصیت قلیایی بالایی دارد حدود pH 11 که به پایدار ماندن آن در محلول کمک می کند. سدیم هیپوکلریت به مرور زمان به راحتی تجزیه می شود، به ویژه اگر در معرض گرما یا نور خورشید قرار گیرد، و به تدریج به نمک معمولی (سدیم کلرید) و سایر محصولات جانبی تبدیل می شود. این ترکیب به شدت در آب محلول است و مایع زرد کم رنگی که به عنوان سفید کننده می شناسیم در واقع شکل رقیق شده و کنترل شده ای از سدیم هیپوکلریت برای استفاده ایمن در منزل است.

سازوکار سفید کردن و ضد عفونی

اثر سفید کنندگی و گندزدایی وایتکس ناشی از آزاد شدن عوامل اکسید کننده قوی است که ترکیبات شیمیایی لکه ها و میکروب ها را تخریب می کنند. سدیم هیپوکلریت در آب حل شده و به اسید هیپوکلروس (HOCl) تبدیل می شود (به ویژه در شرایط کمی اسیدی). اسید هیپوکلروس یک اکسید کننده نیرومند است که مولکول های رنگدانه در لکه ها را هدف قرار داده و آن ها را بی رنگ می کند؛ به همین دلیل اجسام لک دار پس از استفاده از وایتکس سفید می شوند. از نظر ضد عفونی، همین عوامل اکسید کننده دیواره سلولی و پروتئین های میکروب ها (باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها) را تخریب کرده و عملاً آن ها را نابود می سازد. سفید کننده دارای طیف اثر گسترده است؛ یعنی می تواند انواع مختلفی از پاتوژن ها را روی سطوح از بین ببرد. بوی مشخص کلر که هنگام استفاده از وایتکس به مشام می رسد ناشی از آزاد شدن مقادیر کمی گاز کلر در طی این واکنش های شیمیایی است. توانایی سفید کردن پارچه ها و نیز ضد عفونی سطوح، هر دو از خصوصیات این واکنش های شیمیایی قوی هیپوکلریت سرچشمه می گیرد.

کاربردهای وایتکس در شست و شو و نظافت خانگی

در خانه، سفید کننده هیپوکلریت سدیم به دلیل توانایی اش در پاک کردن لکه ها و کشتن میکروب ها در نظافت روزمره بسیار ارزشمند است. وایتکس یکی از اجزای ثابت رختشویی به شمار می آید و برای سفیدتر کردن پارچه های سفید و از بین بردن لکه های سرسختی مانند قهوه، شراب یا کپک از روی لباس ها استفاده می شود. اضافه کردن مقدار معینی سفید کننده مایع به چرخه شستشوی ماشین لباسشویی به سفید شدن لباس های سفید و ضد عفونی شدن پوشاک کمک می کند، اگرچه باید با دقت مصرف شود تا به پارچه های رنگی آسیب نزند. در کنار لباسشویی، محلول های وایتکس برای ضد عفونی سطوح آشپزخانه و سرویس بهداشتی، از جمله پیشخوان (کانتر)، کاشی ها، سینک و توالت بسیار متداول هستند زیرا به طور موثر باکتری ها و ویروس های باقی مانده روی سطوح را از بین می برند. بسیاری از خانه داران نیز برای زدودن کپک و قارچ از دیوارهای حمام یا سایر سطوح غیر متخلخل و همچنین از بین بردن بوهای ناخوشایند در مکان هایی مثل سطل زباله از وایتکس استفاده می کند. همه کاره بودن و قدرت گندزدایی بالای سفید کننده آن را به یکی از محبوب ترین و چند منظوره ترین مواد پاک کننده در خانه ها تبدیل کرده است.

کاربردهای وایتکس در صنعت

فراتر از تمیزکاری خانه ها، سدیم هیپوکلریت در بسیاری از صنایع و کاربردهای تجاری نقش مهمی ایفا می کند. یکی از کاربردهای کلیدی آن در تصفیه آب است؛ تأسیسات آب شهری اغلب از سدیم هیپوکلریت برای گندزدایی آب آشامیدنی و فاضلاب استفاده می کنند تا از شیوع بیماری های منتقله از آب جلوگیری شود. در صنعت فراوری مواد غذایی نیز سطوح و تجهیزات را با محلول های رقیق شده وایتکس ضد عفونی می کنند (معمولاً با غلظتی حدود ۲۰۰ قسمت در میلیون کلر) تا بهداشت و ایمنی حفظ شود. در رختشویخانه های صنعتی، سفید کننده برای سفید کردن و ضد عفونی کردن حجم زیادی از منسوجات مانند ملحفه های بیمارستانی یا البسه هتل ها به کار می رود. صنایع کاغذ و نساجی نیز از گذشته از سفید کننده های پایه کلر مانند سدیم هیپوکلریت برای سفید کردن خمیر چوب یا پارچه ها بهره می گرفتند، اگرچه امروزه در برخی فرایندها برای کاهش محصولات جانبی کلردار از جایگزین های دیگری استفاده می شود. علاوه بر این، وایتکس به عنوان یک ماده ضد خزه و باکتری در برج های خنک کننده، سیستم های آب نیروگاه ها و سایر سامانه های چرخشی آب کاربرد دارد تا از رشد جلبک ها و باکتری ها جلوگیری کند. به همین دلیل بسیاری از واحدهای صنعتی برای تأمین مطمئن و مقرون‌ به‌ صرفه این ماده، اقدام به خرید آب ژاول نیرو کلر اصفهان فله می‌ کنند، زیرا اثربخشی گسترده و هزینه نسبتاً پایین، سدیم هیپوکلریت را به ماده‌ ای ارزشمند برای حفظ بهداشت و کیفیت در طیف وسیعی از صنایع تبدیل کرده است.

وایتکس در استخرهای شنا و گندزدایی آب

وایتکس (سفید کننده کلردار) نقش مهمی در پاکیزه نگه داشتن آب استخرهای شنا دارد. سدیم هیپوکلریت مایع را می توان به آب استخر اضافه کرد تا کلر آزاد کافی در آب ایجاد شود و مداوماً جلبک ها، باکتری ها و سایر میکروارگانیسم های مضر را که در آب گرم استخر تمایل به رشد دارند نابود کند. نگهداری سطح مناسب کلر (معمولاً چند قسمت در میلیون کلر آزاد) در آب استخر ضروری است تا آب برای شناگران شفاف و بهداشتی باقی بماند. سفید کننده یک منبع کلر در دسترس برای این منظور فراهم می کند، به ویژه در استخرهای کوچکتر یا خانگی که می توان وایتکس مایع را مستقیماً به مقدار محاسبه شده اضافه کرد. در مقیاس گسترده تر گندزدایی آب، از سدیم هیپوکلریت برای ضد عفونی آب آشامیدنی هم در سامانه های شهری و هم در شرایط اضطراری استفاده می شود. به عنوان مثال، در شرایط اضطراری یا مناطق روستایی، افزودن چند قطره وایتکس خانگی در هر لیتر آب و صبر کردن به مدت زمان توصیه شده می تواند میکروب های خطرناک را از بین ببرد. این توانایی برای تصفیه آب و پیشگیری از بیماری های منتقل شونده از طریق آب، یکی از کاربردهای نجات بخش وایتکس در سراسر جهان به شمار می آید.

وایتکس در بهداشت و پزشکی

مراکز درمانی سال هاست که برای گندزدایی و کنترل عفونت روی محلول های سدیم هیپوکلریت حساب می کنند. در بیمارستان ها و درمانگاه ها، وایتکس برای ضد عفونی کف ها، کانترها، تجهیزات پزشکی (در صورت سازگاری) و سایر سطوح به کار می رود، به ویژه در فضاهایی که احتمال تماس با خون یا مایعات بدن وجود دارد. سفید کننده با طیف اثر گسترده خود انواع پاتوژن های مقاوم را از بین می برد، از جمله ویروس های خطرناکی مانند HIV و هپاتیت و حتی باکتری های سرسختی نظیر اسپورهای کلستریدیوم دیفیسیل، البته در صورتی که با غلظت و مدت زمان مناسب استفاده شود. در مراقبت از زخم، محلول بسیار رقیق شده وایتکس که به محلول داکین معروف است از زمان جنگ جهانی اول برای شستشو و ضد عفونی زخم های شدید به کار رفته است بدون این که به بافت سالم آسیب زیادی برساند. در دندانپزشکی، سدیم هیپوکلریت به عنوان محلول شستشو دهنده در حین درمان ریشه دندان (عصب کشی) استفاده می شود تا بافت های عفونی را حل کرده و میکروب ها را در عمق کانال ریشه نابود کند. آزمایشگاه ها نیز از وایتکس برای استریل کردن ضایعات بیولوژیک و سطوح استفاده می کنند، زیرا به طور قابل اعتمادی باکتری ها، قارچ ها و ویروس ها را غیر فعال می سازد. البته در محیط های پزشکی باید دقت شود که وایتکس به درستی استفاده گردد تا باعث خورده شدن ابزارهای فلزی یا ایجاد ناراحتی تنفسی برای بیماران و کارکنان نشود؛ معمولاً تهویه مناسب و رقیق سازی دقیق در زمان کاربرد رعایت می شود.

پیشینه تاریخی سفید کننده

استفاده از سدیم هیپوکلریت به عنوان ماده سفید کننده و گندزدا به بیش از دو قرن پیش باز می گردد. در سال ۱۷۸۹، شیمیدان فرانسوی کلود لوئی برتوله نخستین بار محلول هیپوکلریت پتاسیم تولید کرد و آن را به نام آب ژاول (Eau de Javel) معرفی نمود که به عنوان سفید کننده پارچه استفاده می شد. چند دهه بعد، حدود سال ۱۸۲۰، آنتوان لاباراک کشف کرد که محلولی مشابه با استفاده از سود سوزآور (برای تولید هیپوکلریت سدیم) خواص ضد عفونی کنندگی قوی دارد. محلول سفید کننده لاباراک برای مقابله با عفونت ها در بیمارستان ها و طی شیوع وبا به کار رفت و آغازگر استفاده از سفید کننده به عنوان ضد عفونی کننده پزشکی بود. تا اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، روش های صنعتی (مانند فرآیند کلر آلکالی) امکان تولید انبوه سفید کننده مایع را فراهم کردند. برندهایی مانند کلرکس در اوایل قرن بیستم برای عرضه وایتکس به عنوان یک محصول خانگی به بازار معرفی شد. طی قرن بیستم، وایتکس به یک کالای رایج در خانه ها تبدیل شد که نه تنها برای سفید کردن رختشویی بلکه برای ارتقای بهداشت عمومی از طریق ضد عفونی موثر کاربرد گسترده ای پیدا کرد.

تولید و ساخت سدیم هیپوکلریت

سدیم هیپوکلریت در مقیاس صنعتی از واکنش گاز کلر با محلول سدیم هیدروکسید به دست می آید؛ این فرآیند محصول جانبی صنعت کلر قلیا (کلر آلکالی) است که طی آن کلر و کاستیک سودا تولید می شوند. در روش معمول تولید وایتکس، گاز کلر در یک محلول سرد و رقیق سود سوزآور دمیده می شود. واکنش شیمیایی، سدیم هیپوکلریت (NaOCl) را در کنار سدیم کلرید (نمک طعام) و آب ایجاد می کند. این واکنش نوعی واکنش نامتناسب سازی (دیسموتاسیون) محسوب می شود که طی آن بخشی از کلر کاهش و بخشی اکسید می شود. فرآیند باید به دقت کنترل شود؛ مثلاً دمای محلول را زیر حدود ۴۰ درجه سانتی گراد نگه می دارند تا از تشکیل محصول ناخواسته سدیم کلرات جلوگیری شود. تولید امروزی اغلب در تأسیسات ویژه یا در محل تصفیه خانه های آب انجام می شود و محلول های وایتکس غلیظ (اغلب با غلظت ۱۲٪ یا بیشتر) تولید می شوند که سپس برای مصارف تجاری یا خانگی رقیق می گردند. از نظر تاریخی، سدیم هیپوکلریت نخستین بار در مقیاس کوچک (مثلاً آب ژاول در قرن هجدهم) ساخته شد، اما تولید در مقیاس بزرگ امروزی باعث شده است که سفید کننده با هزینه پایین و به سادگی در سراسر جهان در دسترس باشد.

انواع مختلف سفید کننده و ترکیب آن ها

اصطلاح سفید کننده می تواند به مواد شیمیایی گوناگونی اطلاق شود و فقط به وایتکس مایع محدود نیست. سفید کننده های کلردار به آن دسته از موادی اطلاق می شوند که کلر یا یون هیپوکلریت آزاد می کنند، مانند سفید کننده مایع خانگی (سدیم هیپوکلریت) و پودر سفید کننده (معمولاً کلسیم هیپوکلریت). این ترکیبات اکسید کننده های بسیار قوی و ضد عفونی کننده های موثر هستند. در مقابل، سفید کننده های بدون کلر که اغلب سفید کننده های اکسیژنی نامیده می شوند از موادی مانند هیدروژن پراکسید یا پربورات برای از بین بردن لکه ها بدون استفاده از کلر بهره می گیرند. سفید کننده های اکسیژنی برای پارچه های رنگی ملایم تر هستند و بوی کلر تولید نمی کنند، به همین دلیل به عنوان سفید کننده های امن برای رنگ معروف هستند. هر نوع سفید کننده ترکیب شیمیایی و کاربرد ویژه خود را دارد. برای مثال، دی اکسید کلر در صنعت برای سفید کردن خمیر چوب و ضد عفونی آب به کار می رود، در حالی که سدیم دی کلرو ایزوسیانورات معمولاً به صورت قرص برای تصفیه آب عرضه می شود. در جدول زیر چند نوع رایج سفید کننده، ماده موثره، شکل فیزیکی، موارد استفاده و ویژگی های مهم هر کدام آمده است:

وایتکس مایع در برابر پودر سفید کننده

سفید کننده هم به صورت مایع و هم در قالب جامد در دسترس است و نمونه های اصلی آن وایتکس مایع (هیپوکلریت سدیم در محلول) و پودر سفید کننده (اغلب هیپوکلریت کلسیم) هستند. وایتکس مایع خانگی یک محلول آماده مصرف در آب است و استفاده از آن به سادگی با ریختن و ترکیب کردن صورت می گیرد، بنابراین برای کاربردهای فوری در نظافت و لباسشویی بسیار مناسب است. با این حال محلول مایع عمر مفید محدودی دارد و در طول زمان به تدریج قدرت خود را از دست می دهد، به ویژه اگر در شرایط گرم نگهداری شود. در مقابل، پودر سفید کننده که معمولاً شامل هیپوکلریت کلسیم یا ترکیبی از آن با نمک های دیگر است به صورت خشک پایدارتر بوده و هنگام حل شدن در آب کلر آزاد می کند. از این پودر برای کلر زنی آب استخر، ضد عفونی چاه های آب آشامیدنی یا در شرایطی که حمل و نقل مایع سنگین وایتکس دشوار است استفاده می شود. برای بهره گیری از پودر سفید کننده، باید مقدار مناسبی از آن را در آب حل کرد تا محلول کلردار قابل استفاده به دست آید. در مجموع هر دوی این شکل های وایتکس در نهایت یون هیپوکلریت لازم برای سفید کردن و ضد عفونی را فراهم می کنند اما شکل فیزیکی آن ها نحوه استفاده را متمایز می سازد: مایع سریع و آماده است در حالی که پودر پایداری و غلظت بالاتر دارد ولی نیازمند یک مرحله حل کردن قبل از مصرف است.

روش صحیح استفاده و راهنمای رقیق سازی

استفاده درست از وایتکس برای موثر بودن آن و اجتناب از آسیب ضروری است. برای اغلب مصارف پاکیزه سازی در منزل، سفید کننده را باید با آب رقیق کرد و از به کار بردن آن به صورت غلیظ خودداری نمود. یک نسبت رایج برای گندزدایی عمومی، ترکیب یک قسمت وایتکس با نه قسمت آب (نسبت ۱:۱۰) است که محلولی به قدر کافی قوی برای کشتن میکروب ها روی سطوحی مانند پیشخوان (کانتر) یا کف زمین فراهم می کند. رقت های ضعیف تر (مثلاً ۱:۵۰ یا ۱:۱۰۰) را می توان برای ضد عفونی سبک تر به کار برد، مثلاً هنگام ضد عفونی ظروف یا اسباب بازی ها تا باقی مانده شیمیایی کمتری بر جای بماند. در شستشوی لباس، همیشه سفید کننده را طبق دستورالعمل محصول اندازه گیری کنید معمولاً یک پیمانه کوچک برای یک ماشین لباسشویی کامل و تنها پس از پر شدن ماشین از آب آن را اضافه نمایید تا بلافاصله رقیق شود. هنگام استفاده از محلول های وایتکس برای گندزدایی، اجازه دهید سطح یا شیء مورد نظر چند دقیقه به محلول آغشته بماند تا مواد شیمیایی فرصت اثرگذاری کامل داشته باشند، سپس در صورت لزوم با آب معمولی آبکشی کنید (خصوصاً برای سطوحی که با مواد غذایی در تماسند). همچنین بهتر است برای رقیق کردن سفید کننده از آب سرد استفاده کنید، زیرا آب داغ می تواند تجزیه ماده موثره را تسریع کند. توصیه می شود محلول های رقیق شده وایتکس را تازه به تازه تهیه کنید (آن ها را برای مدت طولانی نگه ندارید) و حتماً برچسب ظرف حاوی محلول آماده شده را مشخص نمایید.

اقدامات ایمنی و نحوه کار با وایتکس

به دلیل ماهیت خورنده و واکنش پذیر وایتکس، هنگام استفاده از آن باید جوانب احتیاط را رعایت کرد تا از خطرات احتمالی پیشگیری شود. در زمان کار با سفید کننده، بهتر است از دستکش محافظ استفاده کنید تا محلول با پوست شما تماس مستقیم نداشته باشد، چون می تواند باعث سوزش یا حتی سوختگی شیمیایی در صورت تماس طولانی شود. از تنفس بخارات وایتکس خودداری کنید؛ این کار را در محیط با تهویه مناسب انجام دهید یا در صورت لزوم از ماسک استفاده نمایید، زیرا بخارات می توانند چشم ها و دستگاه تنفسی را تحریک کنند. مراقب باشید لباس های خود را نیز محافظت کنید (بهتر است از لباس های کهنه یا پیش بند استفاده کنید)، چون وایتکس به سادگی می تواند بر اثر پاشیدن، روی پارچه ها لکه های سفید ایجاد کند و رنگ آن ها را ببرد. همواره وایتکس را دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی و در ظرف اصلی و دارای برچسب خودش نگهداری کنید و درب آن را محکم ببندید. هیچگاه وایتکس را با سایر مواد شیمیایی یا پاک کننده ها مخلوط نکنید، چون واکنش های خطرناک ممکن است رخ دهد (برای مثال ترکیب وایتکس با آمونیاک یا اسیدها می تواند گازهای سمی آزاد کند). در صورت تماس تصادفی سفید کننده با چشم یا پوست، فوراً محل را با مقدار زیادی آب شستشو دهید. اگر مقدار زیادی وایتکس بلعیده شد یا بخار غلیظ آن استشمام گردید و این امر موجب ناراحتی شد، سریعاً به پزشک مراجعه کنید. با رعایت اصول ایمنی و پیروی از دستورالعمل های روی برچسب محصول، می توان با خیالی آسوده از قدرت پاک کنندگی وایتکس بهره گرفت و خطرات را به حداقل رساند.